خانه طباطبایی*

ارجاع شده به «طباطبایی، خانه»
پرونده‌ی ثبتِ اثر در فهرستِ آثارِ ملی: نام ثبتی: خانه طباطبایی || قدمت: || شمارهٔ ثبت: ۱۵۰۴ || تاریخ ثبت: ۱۳۵۵/۱۱/۱۱ || نشانی: محله سلطان امیر احمد.
گنجنامه: فرهنگِ آثارِ معماریِ اسلامیِ ایران، «خانۀ طباطبایی»: کاشان، خیابان علوی، خیابان قلعه جلالی.|| بر اساس کتیبۀ موجود در شاه‌نشین خانه، تاریخ ساخت بنا به سال ۱۲۹۸ق باز می‌گردد. این خانه دارای دو بخش مجزّا و در اصل دو خانه مستقل است که به طرز ظریفی به هم مرتبط شده‌اند. بخش بزرگ‌تر دارای حیاط مربع مستطیلی است که در چهار گوشۀ خود پخی‌های کوچکی دارد. جبهۀ جنوبی حیاط در میانۀ خود دارای ایوان ستون‌داری می‌باشد که از لبۀ حیاط اندکی عقب‌تر نشسته و حوض مستطیل‌شکلی در مقابل آن قرار دارد. مهم‌ترین مجموعۀ فضایی خانه در جبهۀ جنوبی واقع شده است. ارتفاع این جبهه از سایر قسمت‌های بنا بیشتر است و قوسی نیم‌دایره بر فراز ایوان میانۀ خود دارد که بالاترین نقطه در خط آسمان کلّی بنا را تشکیل می‌دهد. ستون‌های پرتزیین و جزئیات زیبای گچ‌بری رنگی در دیوارها و سقف ایوان بر اهمیت آن می‌افزایند. در پشت ایوان، تالاری با شاه‌نشین قرار گرفته که از دو سو با حیاط‌های کوچکی ارتباط دارد و بدین ترتیب پنجره‌های تالار از سه جانب به سوی فضاهای باز گشوده می‌شوند. سقف تالار و شاه‌نشین آن دارای تزیینات یزدی‌بندی زیبایی است. حیاط‌های کوچک دو سوی تالار که به شکل هشت و نیم‌هشت می‌باشند با بناهای دوطبقه‌ای محصور شده‌اند و حوضی به شکل هشت‌ضلعی در میانۀ خود دارند. قسمت فوقانی جداره‌های این حیاط‌ها پوشیده از تزیینات یزدی‌بندی است. در جبهۀ مقابل به تالار هریک از این حیاط‌ها، ایوانچه‌های ستون‌دار پرتزیینی ساخته شده‌اند و در جبهه‌های شمالی و جنوبی، اتاق‌های سه‌دری در دو طبقه قرار دارند. بدین ترتیب سه‌دری‌های واقع در دو سوی ایوان بزرگ جبهۀ جنوبی بنا از دو سو به فضای باز پنجره دارند. در جبهۀ شمالی حیاطْ مهتابی نسبتاً وسیعی در میانۀ نما واقع شده و فضای باز حیاط را گسترده‌تر کرده است. در دو سوی نمای این جبهه نیز دو ایوانچۀ ستون‌دار قرار گرفته‌اند. مهتابی از پشت به تالار خانۀ دیگر مربوط است و در طرفین خود دو هشتی ورودی دارد که از یکی از آنها می‌توان به حیاط خانۀ دیگر وارد شد. به این‌ترتیب می‌توان مهتابی را مفصل ارتباطی دو خانه به شمار آورد. در جبهۀ شرقی نیز مجموعه‌ای متشکل از یک تالار و چهار اتاق سه‌دری وجود دارد که همه در امتداد یکدیگر قرار گرفته و به هم مربوط‌اند. تالار میانۀ این جبهه صلیبی شکل است و دو ایوانچۀ ستون‌دار در مقابل سه‌دری‌های طرفین آن واقع شده‌اند. نمای این جبهه از حیاط دارای نظام یک درمیان از قوس‌های کوچک و بزرگ است. در جبهۀ غربی بنا تنها دو ایوانچۀ ستون‌دار در میانۀ دیوار ساخته شده که به نوعی نمای جبهۀ مقابل را تکرار می‌نمایند. به‌طور کلی اصل تقارن در نماهای متقابل در جزء‌جزء این بنا دیده می‌شود. سطح نماهای داخلی حیاط اصلی خانه را با گچ‌بری‌های بسیار ظریف آراسته‌اند. ورودی اصلی خانه در گوشۀ جنوب شرقی بنا واقع شده و ترکیبی از چند فضای متوالی است که سردر را به حیاط پیوند می‌دهد. این سردر نیز دارای تزیینات یزدی‌بندی است. سرداب بزرگ و درخور توجه خانه که در زیر مهتابی جبهۀ شمالی قرار دارد دارای یک قسمت مرکزی است که فضاهای مختلفی در چهار طرف آن قرار گرفته‌اند. به طور کلی زیرزمین با سقف یزدی‌بندی پرکار و ستون‌های پرتزیین از فضاهای با اهمیّت خانه به شمار می‌آید. بخش دوم خانه، یعنی خانۀ کوچک‌تر که خصوصی‌تر به نظر می‌رسد، شامل حیاطی کوچک است که در شمال و جنوب آن تنها طاق‌نماها یا ایوانچه‌هایی ساخته شده‌اند و در جبهۀ شرقی آن یک پنج‌دری با دو اتاق در طرفین واقع است. در پشت بام این پنج‌دری یک مهتابی با دیواره‌های نماسازی شده قرار دارد. در میانۀ جبههّ غربی‌حیاط یک مهتابیِ کشیده بخش اعظم نمای این جبهه را دربرگرفته است و تالارخانه در پشت آن واقع است. به این ترتیب تالار این خانه از دو جهت به دو فضای مهتابی باز می‌شود که یکی به حیاط بزرگ خانه و دیگری به حیاط کوچک‌تر مشرف است.