گنبد قابوس

لغت‌نامه‌ی دهخدا، «گنبد قابوس»: شهر کوچک گنبد قابوس مرکز شهرستان دشت گرگان در ۹۴هزار گزی شمال خاوری گرگان و ۱۶۴هزار گزی شمال شاهرود، در جنوب و نزدیک رودخانهٔ عظیم گرگان واقع شده و مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول ۵۵ درجه و ده دقیقه، عرض ۳۷ درجه و پانزده دقیقه. اختلاف ساعت آن با تهران چهارده دقیقه و سه ثانیه است. این شهر قبل از دوره پهلوی قصبه‌ای بیش نبود و در موقع اصلاحات نواحی شمال مورد توجه واقع گشت و خیابان‌های منظم شمالی جنوبی و شرقی غربی در آن احداث گشت. با تشویق ساکنین بناهای قابل ملاحظه‌ای در طرفین خیابان‌ها بنا گردید. گرچه بعد از وقایع شهریور رو به خرابی نهاد، ولی اینک که مرکز شهرستان شده ممکن است در آتیه آبادتر گردد. جمعیت شهر در حدود نه‌هزار تن است که دو سوم آن ترکمن و بقیه فارسی‌زبان و آذربایجانی هستند. آب این شهر به وسیلهٔ قناتی که از رودخانهٔ خرخر منشعب گردیده تأمین می‌شود و آب چاه‌های آن برای استفادهٔ غیرشرب خوب است. گنبد قابوس مرکز دوائر دولتی شهرستان و مرکز پادگان نظامی و عشایری است. گنبد قابوس از بناهای تاریخی کشور در شمال شهر واقع شده و از مسافت بسیار دوری دیده می‌شود. این گنبد به امر قابوس بن وشمگیر در سال ۳۹۷ق بنا شده و در تابستان سال ۱۳۰۸ش با نظارت ادارهٔ باستان‌شناسی تعمیر گردیده است. خرابه‌های شهر قدیم جرجان در سه‌هزار گزی جنوب باختری شهر در زاویه‌ای که ازاتصال دو رودخانهٔ گرگان و حاجی‌لر تشکیل شده واقع گردیده است. این شهر یکی از شهرهای آباد دورهٔ قبل از اسلام بوده و یزید بن محلب در تاریخ ۹۸ق این شهر را تسخیر و خراب نموده، سپس مجدداً به آبادی آن اقدام نمود. بعداً این شهر مدتی پایتخت کشور گردید و در قرن‌های سوم و چهارم هجری خیلی آباد و باشکوه بوده و در حملهٔ مغول برای همیشه ویران و با خاک یکسان شد <فرهنگ جغرافیایی ایران>.