فرهنگ‌نامۀ معماری ایران در مراجع فارسی

بهشتی، سید محمد و مهرداد قیومی بیدهندی. فرهنگ‌نامهٔ معماری ایران در مراجع فارسی. تهران: مؤسسهٔ تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن، ‏‫۱۳۸۸.‬

 

جلد اول: اصطلاحات و مفاهیم

جلد دوم: اعلام

 

شامل 

۲۱۰۰   اثر و اثر منقول/ ۸۴۰۰   اصطلاح و مفهوم/ ۳۲۰۰   نام جغرافیایی/ ۷۰۰    عامل و شخص/ ۱۷۰    منبع [پژوهشی] اولیه/ ۱۵۰    دوره تاریخی

و 

۲۲۴۰۰ یادداشت از مراجع فارسی.

 

شابک

دوره‬‬‏‫  978-964-232-079-0 ‬‬ ‏‫

ج۱‬‬ ‏‫‬   978-964-232-077-6‬

ج۲‬‬‬‏‫    978-964-232-078-3

 

 

 

 

 

 

 

بخشی از مقدمه فرهنگ‌نامه

۱. فایده و محتوا

از وظایف طرح دانشنامۀ ایران‌شهر این است که علاوه بر عرضۀ مطالب تازهای که پیشتر در اختیار همۀ اهل تحقیق نبوده است، دسترس به منابع پیشین را تسهیل کند. بر این اساس، شماری از محصولات جنبی طرح دانشنامه نتیجۀ ساماندهی دوباره و عرضۀ آثاری است که دیگران، احتمالاً با مقصودها و موضوع‌های دیگر، تهیه کرده‌اند؛ اما در هر صورت، به کار محقق تاریخ معماری و شهرسازی ایرانشهر می‌آید.

از جملۀ این منابع، کتابهای مرجع فارسی است. تعداد این کتابها کم نیست؛ اما برخی از آنها از نظر موضوع ما مهمتر است. کتاب‌های مرجع مورد نظر را می‌توان در سه دسته قرار داد: کتاب‌های عمومی لغت فارسی (مانند لغت‌نامۀ دهخدا، فرهنگ فارسی معین، فرهنگ بزرگ سخن)، دانشنامه‌های عمومی فارسی (مانند دایرةالمعارف فارسی مصاحب، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامۀ جهان اسلام)، دانشنامه‌های تخصصی فارسی (مانند گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران).

 

پیداست که اگر محقق بتواند به جای مراجعه به ده‌ها جلد این مراجع و جستجو از میان هزاران مدخل نامرتبط، مدخل‌های مربوط به معماری ایرانشهر در همۀ آنها را در یک جا ببیند، هم کارش آسانتر خواهد شد و هم احتمالاً از مجاورت مدخلهای مربوط به معماری نکته‌هایی تازه خواهد آموخت. از این گذشته، این همنشینی از دیدگاه طرح دانشنامۀ تاریخ معماری ایرانشهر به معماری و تاریخ معماری حکایت می‌کند. در کتاب حاضر، مدخل‌های مربوط به معماری و شهرسازی ایرانشهر را در دامنه‌های یادشده برگزیده و با نظامی که ذکر خواهد شد در کنار هم آورده‌ایم.

 

شناسایی و گزینش مدخلهای مرتبط با معماری و شهرسازی از میان هزاران مدخل این مراجع بر مبنای نگرش دانشنامۀ ایرانشهر به معماری و شهر و تاریخ معماری در طی پژوهشی دوساله صورت گرفته است. در این جستجو و گزینش، هر مدخلی را که به نحوی ــ به تصریح یا تلویح ــ به مکان مصنوع دلالت کند برگزیده‌ایم. به این ترتیب نه فقط آثار تاریخ معماری و شهر، بلکه آثار از میان‌رفته؛ پدیدآورندگان (حامیان و بانیان، معماران، ...)؛ اصناف مربوط به معماری؛ اصطلاحات معماری؛ اصطلاحات فقهی و حقوقی ذیربط؛ واژگان مربوط به مدیریت آثار معماری، افعال و مصادر ذیربط؛ مثل‌ها و کنایه‌هایی را که مدلول آنها مکانی واقعی یا تصوری باشد نیز در زمرۀ این مداخل شمرده‌ایم. بسیاری از این مداخل در کتاب‌های مرجع نیز مدخل بوده؛ و بسیاری دیگر نیز از ذیل مدخل مراجع استخراج شده است.

 

این فرهنگ‌نامه در دو مجلد تنظیم شده است: ۱) اصطلاحات و مفاهیم؛ ۲) اَعلام.

 

 

۲. برخی ملاحظات صوری

برای اینکه خواننده بتواند به این کتاب به منزلۀ ناقل امانتدار مطالب کتابهای مرجع اعتماد کند، مطالب کتاب‌ها عیناْ در اینجا نقل شده و اگر چیزی به آنها افزوده شده باشد، آن افزوده را در میان دو قلاب آورده‌ایم. اما گرد آوردن مطالبی از مرجعهای گوناگون با ضوابط و رسم‌الخط و نشانه‌های متفاوت موجب آشفتگی خواننده می‌شد. از این رو، مطالب منقول را فقط از نظر فنی (کوته‌نوشت‌ها و نشانه‌ها، رسم‌الخط) ویراسته و یکدست کرده‌ایم.

 

۳. کتاب‌شناسی مراجع

◊ انوری، حسن (و.). فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن، ۱۳۸۱.

◊ انوری، حسن (و.). فرهنگ کنایات سخن، تهران: سخن، ۱۳۸۳.

◊ حداد عادل، غلامعلی (و.). دانشنامۀ جهان اسلام، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ (مجلدهای منتشرشده).

◊ دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.

◊ رواقی، علی. ذیل فرهنگ‌های فارسی، تهران: هرمس، ۱۳۸۰.

◊ مصاحب، غلامحسین (و.). دایرةالمعارف فارسی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۰.

◊ معین، محمد. فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۷.

◊ موسوی بجنوردی، محمدکاظم (و.). دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۵ (مجلدهای منتشرشده).

 

***

 

«فرهنگ‌نامه معماری ایران در مراجع فارسی» در وبگاه حاضر نیز منتشر شده است. مزیت انتشار آن در این وبگاه این است که مداخل فرهنگ‌نامه به اعتبار انواع مدخل تفکیک و عرضه شده است و به سادگی می‌توان به آنها دسترس یافت. برای دیدن مدخل‌ها به صفحه مدخل‌ها مراجعه کنید.